Ajedrez (xakea): Indiatik Alfontso X.era

Xakearen jatorria chaturanga (lau atalen jokoa) da, VI. mendeko Indiako joko bat. Handik Pertsiara igaro zen, eta gero arabiar mundura, X. mende inguruan Iberiar penintsulara iritsi arte. XV. mendearen amaieran, Espainian sortu zen dama (erregina) modernoa, jokoko piezarik indartsuena.

Chaturanga

Izenak «lau atal» antzeko zerbait esan nahi du, Indiako armadaren lau atalak, hain zuzen: infanteria, zalditeria, elefanteak eta gurdiak. Hortik datoz peones (peoiak), zaldiak, alfiles (alfilak) eta torres (dorreak).

Persia eta arabiar mundua

Pertsiarrek shatranj (xakea) deitu zioten, eta haien hiztegitik dator «jaque mate» (xake-matea): shah mat, «erregea babesik gabe dago». Arabiarrek beren lurralde osoan zabaldu zuten, baita al-Andalusen ere. Gaztelaniazko «ajedrez» hitza arabierazko ash-shatranj hitzetik dator.

Alfontso X.a eta haren Jokoen liburua

1283an, Alfontso X.a Jakituna erregeak Libro de ajedrez, dados y tablas (Xakearen, dadoen eta taula-jokoen liburua) egitea agindu zuen. Ilustrazioz betetako eskuizkribu hori El Escorialen gordetzen da. Benetako altxorra da Erdi Aroan jendea nola dibertitzen zen ulertzeko.

Erregina, Espainiako asmakizuna

XV. mendearen amaierara arte, erregina pieza ahula zen. 1495 inguruan, Valentziako tratatuetan agertzen da «dama», gaur egungo mugimenduekin. Jokoa askoz bizkorragoa bihurtu zen, eta hortxe sortu zen xake modernoa. Bitxia bada ere, karta-sorta espainiarrak, aldiz, ez du reina (erregina) kartarik.