Zer esan nahi du «de órdago» esapideak? Jatorria, historia eta Musarekin (musarekin) duen lotura

Zerbait «de órdago» dela esateak apartekoa, izugarria edo ohiz kanpokoa dela esan nahi du: esapidea Mus (mus) jokotik dator; bertan, hordagoa da apusturik handiena, eta jokaldi bakarrean partida osoa jokoan jartzeko aukera ematen du. RAEk jasotako etimologiaren arabera, hitza euskarazko hor dago esapidetik dator, gutxi gorabehera «hortxe dago» edo «hor duzu» esanahiarekin. Jokoa hedatu ahala, dena arriskatzeko ideia hori eguneroko hizkerara igaro zen, muturreko zerbait adierazteko.

Norbaitek zerbait «de órdago» dela esaten duenean, normalean izugarria, apartekoa edo ohiz kanpokoa dela esan nahi du. «Un atasco de órdago» sekulako auto-ilara da; «una bronca de órdago», sekulako errieta. Baina esapidea ez zen ekaitzak, arazoak edo prezioen igoerak deskribatzeko sortu: musetik dator zuzenean.

Joko horretan, hordagoa da apusturik handiena. Botatzen duenak partida osoa kolpe bakarrean jokatzea proposatzen du. Egoera bat muturreraino eramateko ideia hori karta-mahaietatik atera zen, eta azkenean museko eskurik inoiz banatu ez dugunok ere erabiltzen dugun esapide bihurtu zen.

Zer esan nahi du gaur egun «de órdago» esapideak?

Eguneroko hizkeran, «de órdago» esapidea gaztelaniaren oso berezko modua da zerbaitek aparteko indarra edo neurria duela esateko. Auto-ilara bati, errieta bati, prezioen igoera bati edo ekaitz bati buruz esan daiteke «de órdago» dela. Kasu guztietan, ohikotik kanpo dagoela nabarmentzen du esapideak.

Ez du beti esanahi negatiboa. Garaipen bat, festa bat edo emanaldi bat ere «de órdago» izan daiteke, apartekoa bada. Gakoa ez da zerbait ona edo txarra izatea, izugarria, erabatekoa edo ahazten zaila izatea baizik.

Gaztelaniaren hiztegiak, Diccionario de la lengua española izenekoak, «de órdago» esapidearen lagunarteko erabilera hori jasotzen du, hain zuzen, apartekoaren esanahiarekin. Egungo definizioa laburra da, baina atzean oso eszena zehatza gordetzen du: jokalari batek partida osoa mahai gainean jartzen duen unea.

Zer da hordagoa musean?

Musean, hordagoa enbidorik handiena da. Tanto bat, bi edo gehiago jokatu beharrean, partida osoa kolpe bakarrean erabakitzea proposatzen du jokalariak. Aurkariak uko egin diezaioke, jokaldiari dagozkion ondorioekin, edo onartu eta dena ala ezer ez erabaki bati aurre egin.

Hordagoa onartzen bada, jada ez du axola zenbat harri falta ziren amaitzeko, ezta ordura arte pilatutako abantailak ere: jokaldi hori irabazten duen bikoteak irabazten du partida. Hortik datorkio bere indar dramatikoa. Ez da ohiko kontaketaren barruko apustu handi bat, aurreko guztia kolpe bakarrean ezaba dezakeen jokaldi bat baizik.

Lehiaketako araudiak jokoaren funtsezko osagaitzat mantentzen du hordagoa, familiako eta lagunarteko partidek bezalaxe. Ikasi musean jokatzen atalean azaltzen dira jokaldiak, enbidoak eta apustu erabakigarri hori noiz bota daitekeen.

Nondik dator «órdago» hitza?

Azalpen onartuenak, Espainiako Errege Akademiak ere jasotzen duenak, euskarazko hor dago esapidearekin lotzen du «órdago» hitza; gutxi gorabehera «hortxe dago» edo «hor duzu» esan nahi du. Esaldia bat dator behin betiko erronka bota eta erabakia aurkariaren esku uzten duen jokalariaren keinuarekin.

Komeni da zuhurtziaz azaltzea mendez mende ahozko hizkeran ibili den etimologia bat. Euskal jatorria ondo finkatuta dago, baina hitzez hitzeko itzulpenak eta norbaitek lehen aldiz zein mahaitan esan zuen kontatzen duten istorioak behar baino gehiago apaintzen dira maiz. Ez dugu hordagoaren estreinako partidaren berri.

Zalantzarik gabea da, ordea, euskal hiztegiaren eta musaren arteko lotura estua. Jokoak berak kultura-ingurune horretan sortutako hitzak eta formulak gordetzen ditu, eta hordagoa da mahaitik kanpo urrutien iritsi dena.

Nola igaro zen musetik eguneroko hizkerara?

Lehenik, jokaldia izan zen. Musa tabernetan, elkarteetan, kuarteletan, lagun-taldeetan eta bazkalondoetan hedatu zen, eta harekin batera «órdago» hitza ezagun bihurtu zen. Denek jokaldi bakoitza azaltzen ez jakin arren, ia edonork ulertzen zuen hordagoa botatzea dena arriskatzea zela.

Hortik aurrera, hitza konparazio gisa erabiltzen hasi zen. Erronka izugarri batek hordago bat zirudien; gero, neurriz kanpoko edozein gertaera «de órdago» izatera iritsi zen. Karta-mahaia esalditik desagertu zen, baina muturreko zerbaiten aurrean egotearen sentsazioak iraun zuen.

Ez da ibilbide bitxia gaztelaniaz. Berrogeiak kantatzea ere jokaldi zehatz gisa sortu zen, norbaiti egia gordin batzuk esatea adierazi aurretik. «Farolean ibiltzea», «mahukan bateko bat gordeta izatea» edo «geratzen den guztia jokatzea» esapideek antzeko bideak egin zituzten: hasieran joko-ekintzak deskribatzen zituzten, eta gero bigarren bizitza aurkitu zuten kartarik ageri ez zen elkarrizketetan.

Zergatik adierazten du «de órdago» esapideak zerbait izugarria?

Lotura ulertzeko, nahikoa da partida batean hordagoak zer dakarren irudikatzea. Une horretara arte, jokalariek apustuak neurtu eta jokaldi bati uko egin diezaiokete, irabazitakoa babesteko. Hordagoak eskala hori hausten du: erabaki bat behin betiko erabaki bihurtzen du.

Horregatik, «de órdago» den ekaitza ez da indartsua soilik, apartekoa baizik; eta «de órdago» den garaipena ez da edozein garaipen, dena erabakitzen duela dirudien horietakoa baizik. Eguneroko erabilerak jokoaren indarra gordetzen du, esanahi teknikoa galdu arren.

«De órdago» eta «echar un órdago» esapideak ahaideak dira, baina ez dute gauza bera esan nahi. Lehenak aparteko zerbait kalifikatzen du. Bigarrenak erabateko erronka deskribatzen du: norbaitek erabaki bat hartzera behartzen du, sekulako arriskua bere gain hartzen du edo beste norbait hautu zail baten aurrean jartzen du.

Zer beste esapide sortu ziren karta-jokoetan?

Karta-sortak hiztegi txiki bat utzi du eguneroko bizitzan ezkutatuta. «Berrogeiak kantatzea» esapidea garaipen-koloreko errege eta zaldi kartetatik dator, Tute (tute) bezalako jokoetan. «Mahukan bateko bat gordeta izateak» ustekabeko abantaila bat gordetzea adierazten du. «Geratzen den guztia jokatzeak» apustua azken hondarreraino eramaten du, eta «farolean ibiltzea», berriz, agian ez duzun indarra duzula irudikatzea da.

Erabiltzen ditugu egoera konplexuak ulertzeko erraza den irudi batean laburbiltzen dituztelako: ezusteko bat gordetzea, dena arriskatzea, segurtasuna antzeztea edo gauzak itzulingururik gabe esatea. Karta-esapide horiek bizirik iraun dute, sortu zituen joko zehatzetik harago.

Kartek herri-kulturan izan zuten leku handia ere erakusten dute. Jokoen atalean hitz horietako asko jatorrizko lekuan aurki daitezke, mahaitik hizkera arruntera jauzi egin aurretik.

Oraindik erabiltzen al da hordago hitza musean?

Bai. Hordagoa ez da hizkuntza-aztarna zahar bat, ezta ahaztutako arau bat ere: musaren jokaldi ezagunenetako bat da oraindik, eta haren funtsezko hiztegiaren parte da. Enbidoa onartzen den edozein jokalditan ager daiteke, eta partida erabakitzeko ahalmenari osorik eusten dio.

Horrek ez du esan nahi nolanahi bota behar denik. Hordago baten atzean esku bikaina, markagailuaren egoera, keinuen interpretazioa edo farol bat egon daitezke. Hain zuzen, aurkariak badakienez zer dagoen jokoan, onartu ala ez erabakitzeko uneak musaren tentsioaren zati handi bat biltzen du.

Mahaitik kanpo, hitza jokaldia baino ohikoagoa bihurtu da, baina biek bizirik diraute. Museko partida batean norbaitek hordago bat onartzen duen bakoitzean, hizkuntzak gero bereganatu zuen jatorrizko esanahia errepikatzen da: honaino iritsi gara; orain dena erabakiko da.

Jokoa sakon ezagutu nahi baduzu, irakurri musari buruz jakin behar duzun guztia.

Mahai-oihaletik guztion esapide izatera

Gaztelaniazko esapide gutxi urrundu dira beren jatorritik «de órdago» bezainbeste. Museko mahai batean apustu erabakigarri gisa hasi zena edozein egoera aparteko deskribatzeko modu bihurtu zen azkenean.

Milioika pertsonak erabiltzen dute, handian, txikian, pareetan edo jokoan pentsatu gabe. Ohartu gabe, karten hizkuntzan jarraitzen dute: bazkalondoz, erronkaz, farolez eta bat-batean norbaitek dena jokoan jartzea erabakitzen duen partidez osatutako hizkuntzan.

«De órdago» esapideari buruzko ohiko galderak

Zer esan nahi du «de órdago» esapideak? Zerbait bere indarragatik edo neurriagatik apartekoa, izugarria edo ohiz kanpokoa dela esan nahi du.

Zer da hordagoa musean? Enbidorik handiena da: partida osoa jokaldi bakarrean jokatzeko proposamena.

Nondik dator «órdago» hitza? Tradizioz, euskarazko hor dago esapidetik datorrela jotzen da, gutxi gorabehera «hortxe dago» edo «hor duzu» esanahiarekin; horixe da RAEk jasotako etimologia ere.

Zer esan nahi du «echar un órdago» esapideak? Erabateko erronka bat botatzea edo dena ala ezer ez erabaki bat hartzera behartzea esan nahi du, museko jokaldiaren esanahia zabalduz.