Como se fabricaban as primeiras cartas en España

As primeiras cartas en España fabricábanse mediante xilografía, gravando os debuxos en tacos de madeira para imprimilos en pregos de papel que logo se coloreaban á man ou con modelos. Este proceso artesanal, que incluía o encolado de varios papeis para lles dar opacidade e corpo, permitía satisfacer a crecente demanda de naipes na época.

Hoxe unha baralla española custa uns poucos euros e pode imprimirse por milleiros en cuestión de horas: abonda con mercala, abrir a caixa e xogar. Durante séculos, porén, fabricala era un proceso lento, artesanal e sorprendentemente complexo.

Moito antes das imprentas modernas, cada carta tiña que ser deseñada, gravada, impresa, coloreada e recortada á man. Detrás de cada sota, cada cabalo e cada rei traballaban artesáns especializados cuxo oficio era tan importante que chegou a estar regulado en numerosas cidades españolas.

A próxima vez que teñas unha baralla entre as mans, paga a pena lembrar que eses mesmos paus —ouros, copas, espadas e bastos— sobreviviron máis de seis séculos grazas ao traballo de xeracións de naipeiros.

Quen eran os primeiros naipeiros?

Non sabemos exactamente cando chegaron os naipes á Península Ibérica, pero si existen referencias documentais a finais do século XIV que demostran que xa formaban parte da vida cotiá. Coa súa popularización apareceu tamén unha nova profesión: a de naipeiro.

Os naipeiros eran os artesáns encargados de fabricar e vender barallas. En moitos casos compartían coñecementos e ferramentas con gravadores, impresores e comerciantes de estampas. De feito, durante os séculos XV e XVI a fabricación de naipes estivo estreitamente ligada ao mundo da impresión gráfica en xeral.

Sabemos que en Zaragoza traballaba xa en 1457 un naipeiro chamado Antón Inglés, unha das referencias máis antigas coñecidas a este oficio en España.

Como se gravaba a baralla en madeira antes da imprenta moderna?

Os primeiros xogos de cartas probablemente foron pezas exclusivas realizadas unha a unha. Aquilo era lento e caro. Cando a demanda empezou a medrar, os artesáns buscaron unha forma de reproducir os debuxos con maior rapidez.

A solución foi a xilografía.

A técnica consistía en gravar o debuxo das cartas sobre tacos de madeira. Unha vez rematada a talla, o bloque entintábase e premíase contra o papel para obter múltiples copias do mesmo deseño. A finais do século XIV e durante o século XV este sistema comezou a utilizarse de forma habitual para fabricar naipes.

A xilografía permitía algo revolucionario para a época: que todas as cartas dunha mesma serie mantivesen unha aparencia coherente. Xa non era necesario debuxar cada figura desde cero.

Imprimíanse as cartas unha a unha?

Unha idea bastante estendida é imaxinar un artesán fabricando carta por carta. A realidade era diferente.

Os naipes imprimíanse en pregos completos que contiñan moitas cartas á vez. Despois recortábanse para formar a baralla final. Algúns deses pregos chegaron ata os nosos días e permiten ver como traballaban os obradoiros da época. No Museo Fournier consérvase un prego zaragozano do século XV con vinte cartas impresas mediante xilografía, mentres que a Biblioteca Nacional conserva follas completas de naipes españois do século XVI aínda sen cortar.

Desde o punto de vista do artesán era moito máis eficiente imprimir unha folla completa que fabricar cada carta por separado.

Como se coloreaba unha baralla de forma artesanal?

Unha vez impreso o debuxo comezaba unha das fases máis laboriosas: aplicar a cor.

Durante moito tempo as cartas pintáronse á man. As cores axudaban a distinguir figuras, resaltar elementos decorativos e dar personalidade a cada obradoiro. Como era de esperar, o resultado podía variar lixeiramente dunha baralla a outra.

Co tempo apareceron sistemas para acelerar o proceso. Un dos máis utilizados foi o estarcido mediante modelos, coñecidos nalgúns documentos como trepas. Estes modelos permitían aplicar cada cor unicamente sobre determinadas zonas do debuxo. Tras secar unha capa colocábase o seguinte modelo para engadir outra cor.

Era un procedemento moito máis rápido que colorear completamente á man, aínda que seguía requirindo unha gran cantidade de traballo.

Por que era tan importante o papel?

As cartas medievais non podían fabricarse con calquera papel.

Se o material era demasiado fino, a luz atravesaba a carta e os xogadores podían distinguir marcas ou figuras desde o reverso. Para evitalo utilizábanse papeis máis grosos e técnicas de encolado que daban corpo e opacidade ao naipe.

De feito, existen contratos históricos que mencionan papel fabricado especificamente para a produción de naipes.

A resistencia era importante: unha baralla estaba destinada a pasar de man en man durante incontables partidas.

Por que as cartas antigas non eran todas iguais?

Hoxe esperamos que dúas barallas idénticas saídas dunha fábrica sexan exactamente iguais. Nos séculos XV e XVI iso non sempre ocorría.

As diferenzas podían aparecer durante o gravado, o coloreado ou o recorte. Algunhas figuras mostraban pequenos cambios, os tons variaban lixeiramente e certos detalles decorativos dependían do obradoiro que producise a baralla.

Por iso as cartas antigas resultan tan interesantes para historiadores e coleccionistas. Non eran simplemente obxectos de xogo: cada unha conserva pegadas do artesán que a fabricou.

Como se converteu a fabricación de naipes nun oficio con identidade propia?

A fabricación de naipes chegou a converterse nunha actividade económica importante en varias cidades españolas. Zaragoza, Barcelona, Valencia, Sevilla ou Valladolid aparecen con frecuencia na documentación histórica relacionada con obradoiros, impresores e comerciantes de cartas.

Co paso dos séculos a produción foi medrando e especializándose. O que comezou como un traballo artesanal acabou dando lugar a grandes fábricas capaces de abastecer mercados enteiros, tanto en España como en América. A propia evolución do mazo acabou consolidando formatos como a baralla de corenta cartas, cuxa historia explicamos en este artigo sobre a desaparición do 8 e o 9.

Que cambiou coa chegada da produción industrial?

A partir dos séculos XVIII e XIX as novas técnicas de impresión transformaron por completo o oficio. A litografía, a mecanización e posteriormente a impresión industrial permitiron producir barallas cunha rapidez e unha uniformidade impensables para os antigos naipeiros.

Porén, moitas das decisións visuais tomadas séculos antes seguiron intactas. Os paus, as figuras e boa parte da estrutura da baralla sobreviviron ao cambio tecnolóxico.

Que herdanza nos deixaron aqueles obradoiros?

Cando observamos unha baralla española actual é doado pensar que sempre foi así. Pero detrás de cada carta hai séculos de experimentación, gravadores traballando sobre madeira, pregos acabados de imprimir secando nos obradoiros e artesáns aplicando cores unha a unha.

Gran parte do que recoñecemos hoxe como unha baralla española naceu naqueles obradoiros medievais e renacentistas. Os mesmos ouros, copas, espadas e bastos que aparecen nas mesas actuais pasaron antes polas mans de xeracións de naipeiros. Se queres ver como evolucionaron algúns deses deseños ata os nosos días, podes botarlle unha ollada a A Baralla Antiga, carta por carta.

E quizais esa sexa unha das razóns polas que seguen resultando tan familiares: non son simplemente cartas, senón pequenas pezas de historia que sobreviviron durante máis de seiscentos anos. Se che interesa descubrir distintos deseños inspirados na tradición española, podes visitar a nosa colección de barallas.