Kultura
Urrezko batekoa: karta-sorta espainiarreko kartarik garrantzitsuenaren historia
Urrezko batekoa kartak garrantzi historiko handia du: mendeetan zehar, egileen markak, armarriak eta zergak ordaindu izana egiaztatzen zuten zigilu fiskalak eraman zituen. Erdiko txanpon handiak karta-sorta bakoitzaren nortasuna adierazten zuen, eta Fournierrek zabaldutako diseinuak are ezagunago egin zuen. Pisu historiko eta kultural horrek, ordea, ez du esan nahi beti kartarik indartsuena denik: jokoaren araberakoa da.
Norbaiti karta-sorta espainiarreko karta bat aipatzeko eskatzen badiozu, oso litekeena da As de Oros esatea. Espainiako herri-kulturaren parte da, eta belaunaldiz belaunaldi agertu da tabernetan, kasinoetan, familiako bazkalosteetan eta musa, tutea, briska eta ginotea partidetan.
Baina As de Oros ez zen kasualitatez ospetsu egin. Urre-koloreko txanpon handi horren atzean hainbat mendetako historia dago: zergak, karta-egileak, boterearen ikurrak eta jokalari askok ezagutzen ez dituzten sekretu batzuk ere bai.
Zer irudikatzen du benetan urreak koloreak?
Oros kolorea karta-sorta espainiarraren ohiko lau koloreetako bat da, kopak, ezpatak eta bastoiak koloreekin batera. Gaur egun diruarekin soilik lotzen baditugu ere, haien sustraiak askoz zaharragoak dira.
Historialarien ustez, kartak Mediterraneoko merkataritza-bideetatik iritsi ziren Europara, txanponekin eta aberastasunarekin lotutako ikurrak erabiltzen zituzten ekialdeko ereduetatik abiatuta. Denborarekin, irudi haiek bilakatuz joan ziren, gaur egun ezagutzen ditugun urreak bihurtu arte.
Izan ere, urreen koloreak lotura zuzena izan du diruaren kontzeptuarekin mendeetan zehar. Interpretazio historiko askotan, merkataritzarekin, aberastasunarekin eta jarduera ekonomikoarekin lotu izan da; ezpatak, berriz, nobleziarekin eta gerrarekin, kopak kleroarekin eta bastoiak herri langilearekin lotu izan dira.
Zergatik da hain berezia As de Oros?
Beste karta batzuek ez bezala, As de Oros kartak beti izan zuen jokoaz haragoko eginkizun gehigarri bat.
Mendeetan zehar, egileek karta hori baliatu zuten beren sinadura, marka komertziala eta identifikaziorako hainbat elementu jartzeko. Karta ezin egokiagoa zen horretarako, erdiko txanpon handiak tarte zabala uzten baitzuen armarriak, izenak, zigiluak edo apaingarriak gehitzeko.
Horregatik, bildumagileek karta-sorta zahar bat aztertzen dutenean, bilatzen duten lehen kartetako bat As de Oros izaten da, hain zuzen. Askotan, sorta nork egin zuen, non inprimatu zen eta baita zein garaitakoa den ere jakiteko aukera ematen du.
Nola kontrolatzen zituen Estatuak karta-sortak?
Garai batean, kartak egitea ez zen haiek inprimatzea eta saltzea bezain erraza.
Mendeetan zehar, karta-sorten gaineko berariazko zergak egon ziren. Egileek zegozkien tasak ordaindu zituztela frogatu behar zuten, eta modurik praktikoena As de Oros kartan marka ofizial jakin batzuk jartzea zen.
Hori dela eta, karta hau sorta bakoitzaren nortasun-agiri moduko bat bihurtu zen. Bertan, sortaren legezkotasuna egiaztatzen zuten zigiluak, armarriak, administrazio-erreferentziak edo marka fiskalak ager zitezkeen.
Zerga horiek desagertu zirenean, tartea ez zen hutsik geratu. Egileek beren ikurrak eta logotipoak jartzeko erabiltzen jarraitu zuten.
Zergatik ezagutzen dugu ia guztiok Fournierren As de Oros?
Gaur As de Oros batean pentsatzen baduzu, ziurrenik Fournierrek zabaldutako diseinua etorriko zaizu burura.
XIX. mendearen amaieran, Heraclio Fournierrek karta-sorta espainiar modernoaren diseinua irauli zuen. Haren ereduek nazioarteko aitortza lortu zuten, eta milioika lagunek «betiko karta-sorta espainiarra» gisa ezagutzen duten ikusizko estandar bihurtu ziren azkenean.
Bitxikeriarik ezagunenetako bat da Heraclio Fournier bera agertu zela irudikatuta bere karta-sorta historiko batzuetako As de Oros kartan. Denborak aurrera egin ahala, irudi hura markaren nortasun-ezaugarririk ezagunenetako bat bihurtu zen.
Horregatik, gaur egun ere, jende askok berehala lotzen du As de Oros Fournierren irudi klasikoarekin, nahiz eta eskualdeetako eredu eta diseinu ugari egon.
Zer eginkizun izan du As de Oros kartak jokoaz harago?
As de Oros kartak ez du joko-mahaietan bakarrik izan garrantzia.
Publizitate-karteletan, ilustrazioetan, bildumazaletasuneko lanetan, museoetan eta gertaera historikoei edo pertsonaia ospetsuei eskainitako oroitzapenezko karta-sortetan ere agertu da.
Edizio berezi batzuetan, erdiko zirkulu handia hainbat garaitako monumentuak, armarriak, ikur politikoak edo kultura-erreferentziak erakusteko erabili da.
Hau da, As de Oros kartak askotan azal txiki baten lana egin du karta-sortaren barruan bertan.
Karta-sorta espainiarreko kartarik garrantzitsuena al da?
Erantzuna jokoaren araberakoa da.
Espainiako joko tradizional askotan, karten balioa arauen arabera aldatzen da; beraz, As de Oros ez da beti kartarik indartsuena puntuazioari dagokionez.
Hala ere, ikuspegi historiko eta kulturaletik, karta gutxik egin diezaiokete lehia.
Marka komertzialak erakusteko, zergak ordaintzeko, armarriak agertzeko, egileak identifikatzeko eta karta-sorta espainiarraren kontzeptua bera irudikatzeko aukeratutako karta izan da. Beste kartak ia aldatu gabe zeuden bitartean, As de Oros eginkizunak eta esanahiak pilatuz joan zen.
Beharbada horregatik, norbaitek karta-sorta espainiar batean pentsatzen duenean, txanpon apaindu handi hori irudikatu ohi du edozein errege, zaldun edo txanka baino lehen.
Zenbat historia sar daiteke karta txiki batean?
As de Oros bat eskuan duzun hurrengoan, merezi du arretaz begiratzea.
Itxuraz sinplea den marrazki horren atzean, karten seiehun urtetik gorako bilakaera, inprimatze-sistemen aldaketak, errege-zergak, egile mitikoak eta belaunaldiz belaunaldi iraun duten herri-ohiturak ezkutatzen dira.
Azken batean, As de Oros karta bat baino askoz gehiago da. Espainiako joko-kulturaren piezarik ezagunenetako bat da, eta gure karta-sortaren historiaren laburpen ilustratu txiki bat.