Nola egiten ziren lehen kartak Espainian

Espainiako lehen kartak xilografiaren bidez egiten ziren: marrazkiak zurezko takoetan grabatzen zituzten, eta paperezko orri handietan inprimatu, gero eskuz edo txantiloiekin koloreztatzeko. Artisau-prozesu horretan, hainbat paper itsasten ziren elkarrekin kartei opakutasuna eta sendotasuna emateko. Horrela, garai hartan gero eta handiagoa zen karta-eskariari erantzuten zioten.

Gaur egun, karta sorta espainiar batek euro gutxi batzuk balio du, eta milaka sorta inprima daitezke ordu gutxian: erosi, kutxa ireki eta jolasten hastea besterik ez dago. Mendeetan zehar, ordea, karta sorta bat egitea prozesu motela, artisau-lana eta harrigarriro konplexua izan zen.

Inprimategi modernoak agertu baino askoz lehenago, karta bakoitza eskuz diseinatu, grabatu, inprimatu, koloreztatu eta moztu behar zen. Txanka, zalduna eta erregea bakoitzaren atzean artisau espezializatuak zeuden lanean. Haien lanbideak hainbesteko garrantzia hartu zuen, non Espainiako hiri askotan arautu baitzuten.

Hurrengoan karta sorta bat esku artean duzunean, merezi du gogoratzea irudi multzo horiek berberek —urreak, kopak, ezpatak eta bastoiak— sei mende baino gehiago iraun dutela, kartagileen belaunaldien lanari esker.

Nor ziren lehen kartagileak?

Ez dakigu zehazki noiz iritsi ziren kartak Iberiar penintsulara, baina XIV. mendearen amaierako dokumentu-erreferentziek erakusten dute ordurako eguneroko bizitzaren parte zirela. Kartak hedatzearekin batera, lanbide berri bat ere sortu zen: kartagilearena.

Kartagileak karta sortak egin eta saltzeaz arduratzen ziren artisauak ziren. Askotan, ezagutzak eta tresnak partekatzen zituzten grabatzaileekin, inprimatzaileekin eta estanpa-saltzaileekin. Izan ere, XV. eta XVI. mendeetan kartagintza oso lotuta egon zen inprimaketa grafikoaren munduarekin, oro har.

Badakigu Zaragozan Antón Inglés izeneko kartagile bat lanean ari zela jada 1457an. Espainian lanbide horri buruz ezagutzen den erreferentziarik zaharrenetako bat da.

Nola grabatzen zen karta sorta zurean inprimategi modernoaren aurretik?

Lehen karta sortak, ziurrenik, banan-banan egindako pieza esklusiboak izan ziren. Lan hura motela eta garestia zen. Eskaria hazten hasi zenean, marrazkiak azkarrago erreproduzitzeko modua bilatu zuten artisauek.

Xilografia izan zen irtenbidea.

Teknika horretan, karten marrazkia zurezko takoetan grabatzen zen. Taila amaitu ondoren, blokea tintaz estali eta paperaren kontra estutzen zen, diseinu beraren kopia ugari lortzeko. XIV. mendearen amaieran eta XV. mendean zehar, sistema hori ohiko bihurtzen hasi zen kartak egiteko.

Xilografiak garai hartan iraultzailea zen zerbait ahalbidetzen zuen: sail bereko karta guztiek itxura bateratua izatea. Jada ez zen beharrezkoa irudi bakoitza hutsetik marraztea.

Kartak banan-banan inprimatzen al ziren?

Nahiko zabaldua dago artisaua kartak banan-banan egiten irudikatzeko joera. Errealitatea bestelakoa zen.

Kartak orri handi osoetan inprimatzen ziren, karta asko aldi berean hartuta. Ondoren, moztu egiten ziren, azken karta sorta osatzeko. Orri horietako batzuk gaur egunera arte iritsi dira, eta garaiko lantegiek nola lan egiten zuten ikusteko aukera ematen dute. Fournier Museoan XV. mendeko Zaragozako orri bat gordetzen da, xilografiaz inprimatutako hogei karta dituena; Liburutegi Nazionalean, berriz, XVI. mendeko karta espainiarren orri osoak gordetzen dira, oraindik moztu gabeak.

Artisauaren ikuspegitik, askoz eraginkorragoa zen orri oso bat inprimatzea karta bakoitza bereiz egitea baino.

Nola koloreztatzen zen karta sorta bat eskuz?

Marrazkia inprimatu ondoren, lanik handienetako bat hasten zen: kolorea ematea.

Luzaroan, kartak eskuz margotu ziren. Koloreek irudiak bereizten, apaingarriak nabarmentzen eta lantegi bakoitzari bere izaera ematen laguntzen zuten. Espero izatekoa denez, emaitza zertxobait alda zitekeen sorta batetik bestera.

Denborarekin, prozesua bizkortzeko sistemak agertu ziren. Erabilienetako bat txantiloien bidezko estarzitzea izan zen; dokumentu batzuetan trepas izenez ageri dira txantiloi horiek. Haien bidez, kolore bakoitza marrazkiaren eremu jakin batzuetan soilik aplika zitekeen. Geruza bat lehortu ondoren, hurrengo txantiloia jartzen zen beste kolore bat gehitzeko.

Dena eskuz koloreztatzea baino askoz prozedura azkarragoa zen, nahiz eta oraindik lan handia eskatzen zuen.

Zergatik zen papera hain garrantzitsua?

Erdi Aroko kartak ezin ziren edozein paperekin egin.

Materiala meheegia bazen, argiak karta zeharkatzen zuen, eta jokalariek atzealdetik bereiz zitzaketen markak edo irudiak. Hori saihesteko, paper lodiagoak eta kartari sendotasuna eta opakutasuna ematen zizkioten itsaste-teknikak erabiltzen ziren.

Izan ere, badira kartak ekoizteko berariaz egindako papera aipatzen duten kontratu historikoak.

Erresistentzia garrantzitsua zen: karta sorta bat eskuz esku ibiltzekoa zen, ezin konta ahala partidatan.

Zergatik ez ziren antzinako karta guztiak berdinak?

Gaur egun, fabrika batetik ateratako eredu bereko bi karta sorta zeharo berdinak izatea espero dugu. XV. eta XVI. mendeetan ez zen beti hala gertatzen.

Desberdintasunak grabatzean, koloreztatzean edo moztean sor zitezkeen. Irudi batzuek aldaketa txikiak zituzten, kolore-tonuak zertxobait aldatzen ziren, eta zenbait apaingarri sorta egin zuen lantegiaren araberakoak ziren.

Horregatik dira antzinako kartak hain interesgarriak historialarientzat eta bildumazaleentzat. Ez ziren jolasteko objektu hutsak: bakoitzak egin zuen artisauaren arrastoak gordetzen ditu.

Nola bihurtu zen kartagintza berezko nortasuna zuen lanbide?

Kartagintza jarduera ekonomiko garrantzitsua izatera iritsi zen Espainiako hainbat hiritan. Zaragoza, Bartzelona, Valentzia, Sevilla eta Valladolid maiz ageri dira karta-lantegiekin, inprimatzaileekin eta saltzaileekin lotutako dokumentazio historikoan.

Mendeek aurrera egin ahala, ekoizpena handitu eta espezializatu egin zen. Artisau-lan gisa hasi zena merkatu osoak hornitzeko gai ziren fabrika handien sorburu bihurtu zen, bai Espainian, bai Amerikan. Karta sortaren bilakaerak berak berrogei kartako sorta bezalako formatuak finkatu zituen; haren historia 8aren eta 9aren desagerpenari buruzko artikulu honetan azaltzen dugu.

Zer aldatu zen industria-ekoizpena iristean?

XVIII. eta XIX. mendeetatik aurrera, inprimaketa-teknika berriek erabat eraldatu zuten lanbidea. Litografiak, mekanizazioak eta, geroago, industria-inprimaketak antzinako kartagileentzat pentsaezinak ziren abiaduraz eta uniformetasunez karta sortak ekoiztea ahalbidetu zuten.

Hala ere, mende batzuk lehenago hartutako diseinu-erabaki askok bere horretan jarraitu zuten. Irudi multzoek, figurek eta sortaren egituraren zati handi batek aldaketa teknologikoa gainditu zuten.

Zer ondare utzi ziguten lantegi haiek?

Gaur egungo karta sorta espainiar bati begiratzen diogunean, erraza da betidanik horrelakoa izan dela pentsatzea. Baina karta bakoitzaren atzean mendeetako esperimentazioa dago: zurean lanean ari diren grabatzaileak, lantegietan lehortzen ari diren orri inprimatu berriak eta koloreak banan-banan ematen dituzten artisauak.

Gaur egun karta sorta espainiar gisa ezagutzen dugunaren zati handi bat Erdi Aroko eta Errenazimentuko lantegi haietan sortu zen. Gaurko mahaietan agertzen diren urre, kopa, ezpata eta bastoi berberak kartagileen belaunaldien eskuetatik igaro ziren lehenago. Diseinu horietako batzuk gaur egunera arte nola aldatu diren ikusi nahi baduzu, begiratu Antzinako Karta Sorta, kartaz karta.

Eta agian horixe da oraindik hain ezagunak iruditzeko arrazoietako bat: ez dira karta hutsak, seiehun urte baino gehiago iraun duten historiaren pieza txikiak baizik. Espainiako tradizioan inspiratutako diseinu desberdinak ezagutu nahi badituzu, gure karta sorten bilduma bisita dezakezu.